Phẫu Thuật Điều Trị Ngưng Thở Khi Ngủ: Khi Nào Được Chỉ Định?

Phẫu thuật điều trị ngưng thở khi ngủ là một trong những lựa chọn có thể được cân nhắc ở người mắc ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA), đặc biệt khi vấn đề chính liên quan đến cấu trúc đường thở và các phương pháp điều trị khác không phù hợp hoặc chưa đạt hiệu quả mong muốn. Tuy nhiên, việc phát hiện OSA không đồng nghĩa với việc người bệnh cần phẫu thuật.

Điểm quan trọng trong điều trị hiện nay là xác định cơ chế gây tắc nghẽn, vị trí đường thở bị xẹp, đặc điểm giải phẫu, mức độ bệnh và khả năng đáp ứng với từng phương pháp. Vì vậy, cùng một mức độ OSA nhưng hai người có thể được lựa chọn phương án điều trị hoàn toàn khác nhau.

CPAP vẫn giữ vai trò quan trọng trong điều trị OSA, trong khi phẫu thuật là một hướng tiếp cận nhằm thay đổi trực tiếp cấu trúc đường thở hoặc giải quyết những bất thường giải phẫu cản trở việc điều trị. Với những trường hợp được lựa chọn phù hợp, phẫu thuật có thể đem lại lợi ích lâu dài mà không cần phụ thuộc vào thiết bị mỗi đêm. Tuy nhiên, kết quả và nguy cơ biến chứng phụ thuộc đáng kể vào đặc điểm từng người bệnh.

Phẫu thuật điều trị ngưng thở khi ngủ được cân nhắc khi nào?

Không phải mọi trường hợp ngưng thở khi ngủ đều cần phẫu thuật

Trước hết cần phân biệt rõ ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn với các dạng rối loạn hô hấp khi ngủ khác. Phẫu thuật đường thở chủ yếu hướng tới OSA, trong đó đường thở trên bị hẹp hoặc xẹp lặp đi lặp lại trong lúc ngủ. Cơ chế này khác với ngưng thở khi ngủ trung ương, vốn liên quan nhiều hơn đến sự mất ổn định của điều khiển hô hấp.

Do đó, chỉ dựa vào việc một người được chẩn đoán “ngưng thở khi ngủ” là chưa đủ để kết luận phẫu thuật có phù hợp hay không. Bác sĩ cần xem xét toàn bộ bệnh cảnh và xác định loại rối loạn hô hấp mà người bệnh đang gặp phải.

Với OSA không biến chứng, CPAP/APAP vẫn là những phương thức điều trị nền tảng. Trong nhiều trường hợp, thiết bị tạo áp lực dương có thể duy trì đường thở mở trong suốt giấc ngủ mà không cần thay đổi cấu trúc giải phẫu. Vì vậy, phẫu thuật không nên được hiểu là phương án mặc định hoặc luôn “tốt hơn” CPAP.

Phẫu thuật trở nên đáng cân nhắc hơn khi vấn đề giải phẫu đóng vai trò nổi bật hoặc khi người bệnh gặp khó khăn đáng kể với những phương pháp điều trị không phẫu thuật. Tài liệu ERS cũng ghi nhận phẫu thuật có thể hấp dẫn đối với những người không thể sử dụng hoặc không muốn tiếp tục CPAP hay dụng cụ nâng hàm; trong một số trường hợp OSA nhẹ, phẫu thuật thậm chí có thể được cân nhắc như lựa chọn ban đầu.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng: mục tiêu của phẫu thuật không phải đơn giản là “chữa ngáy”, mà là xử lý cơ chế tắc nghẽn đường thở phù hợp với đặc điểm của từng người bệnh.

Khi nào bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật ngưng thở khi ngủ?

Không có một tiêu chí duy nhất áp dụng cho tất cả bệnh nhân. Quyết định thường được xây dựng từ mức độ OSA, giải phẫu vùng đầu cổ, vị trí xẹp đường thở, chỉ số khối cơ thể, các phương pháp đã sử dụng và mong muốn của người bệnh.

Một số tình huống có thể khiến bác sĩ cân nhắc phẫu thuật gồm:

• Có bất thường giải phẫu rõ ràng góp phần gây hẹp hoặc xẹp đường thở.
• Không thể sử dụng CPAP hoặc khó duy trì điều trị bằng CPAP dù đã được tối ưu.
• Không phù hợp hoặc không đáp ứng đầy đủ với các lựa chọn không phẫu thuật khác.
• Có vị trí tắc nghẽn khu trú có thể can thiệp bằng phẫu thuật.
• Có bất thường vùng mũi làm giảm khả năng dung nạp CPAP.
• Có đặc điểm xương hàm hoặc đường thở phù hợp với những kỹ thuật phẫu thuật chuyên biệt.

Đáng chú ý, phẫu thuật mũi không nhất thiết nhằm thay thế CPAP. Ở một số người bị nghẹt mũi khiến việc sử dụng CPAP khó khăn, can thiệp vùng mũi có thể cải thiện khả năng dung nạp và tuân thủ CPAP, đồng thời trong một số trường hợp có thể giúp giảm mức áp lực điều trị cần thiết.

Vì vậy, một ca phẫu thuật thành công không nhất thiết đồng nghĩa với việc người bệnh sẽ ngừng hoàn toàn mọi phương pháp điều trị khác. Trong thực tế, phẫu thuật có thể được sử dụng để tạo điều kiện cho một chiến lược điều trị khác đạt hiệu quả tốt hơn.

Những yếu tố quyết định một người có phù hợp phẫu thuật hay không?

Đây là phần quan trọng nhất trước khi đưa ra quyết định. Hiệu quả của phẫu thuật OSA phụ thuộc đáng kể vào đặc điểm người bệnh, giải phẫu, BMI và vị trí cũng như mức độ xẹp của đường thở trên. Vì vậy, không nên dùng một tỷ lệ thành công chung để dự đoán kết quả cho tất cả bệnh nhân.

Bác sĩ có thể đánh giá nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có:

Yếu tố đánh giá	Vì sao quan trọng?
Loại OSA	Phẫu thuật đường thở chủ yếu hướng tới cơ chế tắc nghẽn
Mức độ bệnh	Giúp xác định mức độ cần thiết và lựa chọn chiến lược điều trị
Giải phẫu đường thở	Xác định vị trí và kiểu tắc nghẽn có thể can thiệp
BMI và tình trạng béo phì	Có thể ảnh hưởng đến mức độ xẹp đường thở và kết quả điều trị
Vị trí xẹp khi ngủ	Giúp lựa chọn phẫu thuật vùng khẩu cái, đáy lưỡi, đa tầng hoặc phương án khác
Điều trị trước đó	Cho biết CPAP, dụng cụ nâng hàm hoặc phương pháp khác có hiệu quả hay không
Mong muốn của người bệnh	Điều trị cần cân bằng hiệu quả, nguy cơ, khả năng dung nạp và mục tiêu cá nhân

Một hướng tiếp cận hiện đại là không xem chỉ số AHI như yếu tố duy nhất để quyết định. Đường thở của mỗi người có mức độ dễ xẹp khác nhau. Các đánh giá sinh lý như Pcrit có thể giúp mô tả mức độ xẹp của hầu; những người có Pcrit thấp hơn, tức đường thở ít dễ xẹp hơn, có xu hướng đáp ứng tốt hơn với một số phương pháp không dùng PAP, bao gồm phẫu thuật đường thở và kích thích thần kinh hạ thiệt.

Bên cạnh đó, các phương pháp đánh giá như nội soi đường thở khi ngủ bằng thuốc (DISE) có thể cung cấp thêm thông tin về kiểu xẹp. Đây là lý do lựa chọn phẫu thuật ngày càng chuyển từ cách tiếp cận “một kỹ thuật cho nhiều người” sang điều trị dựa trên kiểu hình và cơ chế bệnh.

Người bệnh cũng cần được tư vấn trước về lợi ích kỳ vọng, giới hạn, tác dụng phụ và các lựa chọn thay thế. Đây là một phần quan trọng của quá trình ra quyết định chung giữa bác sĩ và bệnh nhân, thay vì chỉ dựa vào mong muốn “phẫu thuật để khỏi bệnh”.

Các phương pháp phẫu thuật và cách lựa chọn phù hợp

Phẫu thuật đường thở trên: khẩu cái, đáy lưỡi và phẫu thuật đa tầng

Nhóm phẫu thuật đường thở trên bao gồm nhiều kỹ thuật khác nhau, trong đó có phẫu thuật vùng khẩu cái, đáy lưỡi và các thủ thuật đa tầng. Việc lựa chọn phụ thuộc vào vị trí đường thở bị hẹp hoặc xẹp chứ không chỉ dựa trên mức độ AHI.

Một kỹ thuật được biết đến rộng rãi là uvulopalatopharyngoplasty (UPPP). Phẫu thuật này loại bỏ hoặc tái cấu trúc một phần mô vùng khẩu cái mềm, lưỡi gà và mô hầu dư thừa nhằm mở rộng khoang sau khẩu cái và giảm xu hướng xẹp đường thở.

Tuy nhiên, UPPP không có kết quả giống nhau ở mọi bệnh nhân. Tài liệu ERS nhấn mạnh sự khác biệt về kỹ thuật, lựa chọn bệnh nhân và đặc điểm giải phẫu là những yếu tố khiến kết quả có thể thay đổi đáng kể. Người bệnh cũng cần được biết về các vấn đề có thể xảy ra sau phẫu thuật như đau, chảy máu, thay đổi giọng nói, nuốt hoặc phát âm và một số biến chứng vùng khẩu hầu.

Với trường hợp nguyên nhân liên quan đến đáy lưỡi, lựa chọn có thể khác. Radiofrequency thermotherapy có thể làm giảm thể tích và tăng độ cứng mô đáy lưỡi, phù hợp trong những trường hợp phì đại lưỡi góp phần gây OSA. Ở một số bệnh nhân OSA nặng có xẹp hoàn toàn vùng đáy lưỡi và những phương pháp khác thất bại, phẫu thuật robot qua đường miệng có thể được cân nhắc.

Một điểm đặc biệt quan trọng là tắc nghẽn không nhất thiết chỉ xuất hiện ở một vị trí. Nhiều đoạn của đường thở trên có thể cùng tham gia vào quá trình xẹp khi ngủ. Vì vậy, phẫu thuật đa tầng được phát triển nhằm xử lý nhiều đoạn đường thở thay vì chỉ tập trung vào một điểm tắc nghẽn.

Điều này giải thích tại sao việc khám và đánh giá trước phẫu thuật có ý nghĩa quyết định. Nếu lựa chọn kỹ thuật không phù hợp với vị trí xẹp chính, việc can thiệp có thể không đem lại kết quả như mong muốn.

Khi nào có thể cân nhắc phẫu thuật hàm hoặc kích thích thần kinh?

Không phải tất cả các trường hợp OSA có bất thường đường thở đều phù hợp với phẫu thuật mô mềm. Một số bệnh nhân có đặc điểm xương hàm làm thu hẹp không gian đường thở có thể được đánh giá để thực hiện maxillomandibular advancement (MMA).

MMA là phẫu thuật đưa cả hàm trên và hàm dưới ra trước nhằm mở rộng đường thở theo hướng cấu trúc. Kỹ thuật này đã được sử dụng trong điều trị OSA từ những năm 1980 và đặc biệt đáng chú ý ở những người có đặc điểm hàm lùi hoặc thiếu hụt cấu trúc xương hàm. Tài liệu ERS xếp MMA vào nhóm lựa chọn có thể được cân nhắc ở OSA nặng, đặc biệt khi những can thiệp phẫu thuật hoặc thiết bị khác không đạt kết quả mong muốn.

Tuy nhiên, MMA là một can thiệp lớn và có tính xâm lấn cao. Quá trình điều trị chỉnh nha có thể kéo dài trước và sau phẫu thuật tùy đặc điểm răng–xương của từng người, do đó người bệnh cần có sự chuẩn bị và động lực phù hợp.

Một hướng tiếp cận khác là kích thích thần kinh hạ thiệt. Thay vì cắt bỏ mô, phương pháp này cấy thiết bị kích thích thần kinh để tạo hoạt động cơ học giúp đưa lưỡi ra trước và làm đường thở ổn định hơn. Đây là một lựa chọn chuyên biệt dành cho những bệnh nhân được tuyển chọn theo các tiêu chí phù hợp.

Ví dụ, hệ thống Inspire trong tài liệu sử dụng điện cực tác động lên nhánh thần kinh hạ thiệt và cảm biến hô hấp để phối hợp kích thích với chu kỳ hít vào. Một tiêu chí quan trọng trong lựa chọn Inspire là đánh giá DISE để loại trừ tình trạng xẹp đồng tâm hoàn toàn ở vùng khẩu cái.

Bảng dưới đây giúp hình dung sự khác biệt giữa một số hướng can thiệp:

Phương pháp	Đối tượng/đặc điểm có thể phù hợp	Điểm chính cần lưu ý
Phẫu thuật khẩu cái	Tắc nghẽn khu trú vùng khẩu cái, một số trường hợp phì đại amidan	Hiệu quả phụ thuộc giải phẫu và lựa chọn bệnh nhân
Phẫu thuật đáy lưỡi	Phì đại hoặc xẹp vùng đáy lưỡi	Có thể cần kỹ thuật chuyên sâu
Phẫu thuật đa tầng	Xẹp tại nhiều vị trí đường thở	Cần xác định các tầng tắc nghẽn
MMA	OSA nặng, đặc điểm hàm lùi/thiếu hụt xương hàm	Xâm lấn cao, có thể cần phối hợp chỉnh nha
Kích thích thần kinh hạ thiệt	Một số trường hợp OSA mức độ vừa–nặng, thất bại CPAP	Cần đánh giá tiêu chuẩn lựa chọn và kiểu xẹp

Các tiêu chí trong bảng chỉ có tính định hướng, không phải điều kiện để người bệnh tự quyết định phương pháp phẫu thuật. Chẳng hạn, tài liệu ERS mô tả nhóm kích thích thần kinh hạ thiệt ở những bệnh nhân OSA mức độ vừa đến nặng, AHI khoảng 15–65 lần/giờ, BMI dưới 32 kg/m² và không có xẹp đồng tâm hoàn toàn vùng khẩu cái trên DISE đối với hệ thống được đề cập.

Phẫu thuật giảm cân có chữa được ngưng thở khi ngủ không?

Ở người mắc OSA kèm béo phì, giảm cân là một thành phần quan trọng trong chiến lược điều trị. Tuy nhiên, cần phân biệt phẫu thuật giảm cân với phẫu thuật trực tiếp trên đường thở.

Phẫu thuật chuyển hóa – giảm cân có thể làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể và từ đó cải thiện nhiều yếu tố liên quan đến OSA. Các tổng quan được trình bày trong ERS Monograph ghi nhận phẫu thuật giảm cân ở người béo phì mắc OSA có liên quan đến giảm BMI, AHI, mức độ buồn ngủ ban ngày và huyết áp. Một phân tích gồm 32 nghiên cứu với 2.310 bệnh nhân ghi nhận AHI giảm đáng kể sau phẫu thuật.

Tuy nhiên, đây không phải bằng chứng cho thấy phẫu thuật giảm cân luôn loại bỏ hoàn toàn OSA.

Sau phẫu thuật, một tỷ lệ đáng kể người bệnh vẫn có thể còn béo phì hoặc còn OSA. Các nghiên cứu được tổng hợp trong tài liệu cho thấy tỷ lệ lui bệnh OSA dao động khá rộng, khoảng 26–76% ở thời điểm 11–12 tháng tùy nghiên cứu; mức độ OSA trước phẫu thuật, lượng cân giảm và một số đặc điểm khác có thể liên quan đến khả năng bệnh tồn tại dai dẳng.

Do đó, ngay cả khi cân nặng giảm nhiều và triệu chứng cải thiện, người bệnh không nên tự kết luận rằng OSA đã biến mất. Việc đánh giá lại sau giảm cân có vai trò quan trọng để xác định tình trạng đường thở và nhu cầu tiếp tục điều trị.

Đây cũng là lý do phẫu thuật OSA cần được nhìn nhận như một quá trình điều trị lâu dài, chứ không phải một thủ thuật thực hiện một lần rồi kết thúc hoàn toàn.

Kết quả phẫu thuật có thể thay đổi theo thời gian. Đặc biệt với các phẫu thuật đa tầng, tài liệu ERS nhấn mạnh sự cần thiết của theo dõi lâu dài vì hiệu quả có thể giảm dần. Người bệnh cần được thông báo trước về khả năng này cũng như các phương án điều trị thay thế nếu OSA vẫn tồn tại hoặc tái xuất hiện.

Có nên phẫu thuật điều trị ngưng thở khi ngủ?

Phẫu thuật điều trị ngưng thở khi ngủ không phải lựa chọn dành cho tất cả bệnh nhân OSA. Đây là phương án cần được cá thể hóa dựa trên loại OSA, mức độ bệnh, cấu trúc vùng đầu cổ, BMI, vị trí xẹp đường thở, các phương pháp điều trị đã thử và khả năng chấp nhận của người bệnh.

Ưu điểm nổi bật của phẫu thuật là có thể tạo ra sự thay đổi giải phẫu lâu dài mà không đòi hỏi người bệnh phải sử dụng thiết bị mỗi đêm. Tuy nhiên, lợi ích này cần được cân bằng với tính xâm lấn, nguy cơ tác dụng phụ, khả năng kết quả không đạt như kỳ vọng và nhu cầu theo dõi sau điều trị.

Đặc biệt, không nên lựa chọn phẫu thuật chỉ vì AHI cao hoặc vì mong muốn “không phải dùng CPAP”. Một đánh giá toàn diện có thể cho thấy người bệnh phù hợp hơn với CPAP, dụng cụ nâng hàm, điều trị giảm cân, phẫu thuật mũi hỗ trợ CPAP, phẫu thuật đường thở, MMA, kích thích thần kinh hoặc một chiến lược phối hợp.

Với những trường hợp đang cân nhắc phẫu thuật, bước hợp lý là trao đổi với bác sĩ chuyên khoa giấc ngủ, tai mũi họng, hàm mặt hoặc nhóm điều trị đa chuyên khoa có kinh nghiệm về OSA. Việc xác định OSA đang xẹp ở đâu, vì sao xẹp và phương pháp nào tác động đúng vào cơ chế đó có giá trị hơn việc chỉ tìm một “phương pháp phẫu thuật tốt nhất”.

Cần Tư Vấn Thêm Về Các Giải Pháp Điều Trị Ngưng Thở Khi Ngủ?

Việc có cần phẫu thuật hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại ngưng thở khi ngủ, mức độ bệnh, đặc điểm giải phẫu đường thở, vị trí xẹp và khả năng đáp ứng với các phương pháp điều trị khác. Vì vậy, người bệnh không nên tự lựa chọn phẫu thuật chỉ dựa trên triệu chứng hoặc chỉ số AHI.

Tại VietHealthMed, chúng tôi hỗ trợ cung cấp thông tin về các phương pháp điều trị ngưng thở khi ngủ, bao gồm liệu pháp CPAP/APAP và những giải pháp có thể được cân nhắc khi người bệnh gặp khó khăn trong quá trình điều trị. Việc tìm hiểu đúng phương pháp giúp bạn có thêm cơ sở để trao đổi với bác sĩ và lựa chọn hướng điều trị phù hợp, an toàn cho nhu cầu lâu dài.

VietHealthMed

📍 Địa chỉ: 83/53 Phạm Văn Bạch, Phường Tân Sơn, TP. Hồ Chí Minh

📞 Hotline / Zalo / WhatsApp: +84 917 205 200

🌐 Website: viethealthmed.com

Liên hệ VietHealthMed để được hỗ trợ giải đáp thông tin về các giải pháp điều trị ngưng thở khi ngủ và tìm hiểu phương án phù hợp với tình trạng của bạn.

Nguồn tham khảo

Randerath WJ, Pépin JL, Schiza SE (eds.). Obstructive and Central Sleep Apnoea. ERS Monograph. European Respiratory Society, 2026.

Nội dung bài viết mang tính cung cấp thông tin y khoa và không thay thế cho chẩn đoán, chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp từ bác sĩ.